مىشود يا موجود است يا معدوم ؛ چون اگر علت وجود حاصل شده ، شىء ممكن را از حاقّ وسط و متن واقع به جادهء وجود سوق داده است و اگر علت آن موجود نبوده ، در حاقّ وضعيت خود باقى نمانده و به راه عدم سوق داده شده و ضرورى الامتناع گرديده است . آنچه در حاقّ حقيقت امكان و لااقتضائيه خود باقى مانده و در ملاقات دو جادهء وجود و عدم منتظر هادى به طرف عدم و وجود بوده ، همان چيزى است كه به استقبال نسبت داده مىشود و براى ما معلوم نيست كه آيا موجود خواهد شد يا نه ؟ و طرفين احتمال مساوى مىباشند . اين امكان ، امكان استقبالى است و اخص از تمام امكان‌هاى گذشته است ، چرا كه حتى ضرورت به شرط الوجود و به شرط العدم - ضرورت به شرط المحمول - و ضرورت از ناحيهء علت ، در آن نيست . « 1 » و لكن محقق طوسى « 2 » فرموده است : تحقيق ، اين معنى را تشنيع مىنمايد ؛ چون يا سلسلهء علل براى شىء چيده شده ، و يا حلقه‌بندى نشده و از هم پاشيده است . و علة العلل - يعنى جاعل اول كه واجب لذاته است - در ازل يا وجود اين شىء را اراده

--> ( 1 ) - اشارات ، در ضمن شرح اشارات ، ج 1 ، ص 156 . ( 2 ) - سلطان العلماء و المحققين و افضل الحكماء و المتكلمين خواجه نصير الدين محمد بن محمد بن حسن طوسى ، يكى از بزرگ‌ترين رياضيدانان و متكلمان و فيلسوفان اسلامى است ، آوازهء شهرت او از مرزهاى قرون و اعصار درگذشته . اصل او از جهرود قم بوده و در طوس به سال 597 ق . متولد شد و پس از رشد و كمال ، نزد پدرش و شيخ سالم بن بدران مازنى مصرى به تحصيل علوم شرعى پرداخت و علوم عقلى را نيز از فريد الدين داماد فرا گرفت . وى با تأسيس رصدخانهء مراغه و گردآورى دانشمندان علوم گوناگون و چهار صد هزار جلد كتاب در آنجا خدمت عظيمى به عالَم علم نمود . از شاگردان او علامه حلّى و سيد عبد الكريم بن طاوس حسنى است . برخى از تأليفاتش عبارت است از : تجريد الاعتقاد ، تحرير مجسطى ، تحرير اقليدس ، اوصاف الاشراف ، اخلاق ناصرى ، شرح اشارات ، اساس الاقتباس ، قواعد العقائد و الفصول النصيرية . وى در دهم ذي حجة الحرام 672 در بغداد درگذشت و در پايين پاى امام موسى كاظم عليه السلام به خاك سپرده شد .